Boek InfoVoorbladInhoudHet vergeten VlasselaarVermeldingen HagelandFanfare "De Broederband"De Heren van Deurne bij DiestIets over het Bolhuis te MolenstedeLazarushuisjes DiestDe Diestenaar, een frontbladOverlijdensberichtReclameDiesterse VolksmensenVroegere kapelletjes te TieltIets over bijnamen te DiestAarschotse Kring voor HeemkundeAndere Tijden, Andere ZedenRechtzettingEen aanvulling betreffende mei '40Wijgmaal '40Het Remakshof te MolenstedeDe plaatsnaam DeurneVroegere pastorieën te WebbekomMolen RothemTentoonstelling over prehistorieDiesterse volksmensen : "Deliake"Hagelandse woorden : Knebbeke en solleke of seulekeAchterblad
Oostbrabant 1981-1
Oostbrabantse Werkgemeenschap

10

De Heren van Deurne bij Diest

De heerlijkheid Dorne of Deurne (thans gemeente Diest) kwam door een akte van 6 februari 1626 in het bezit van Antonio Muyskens, kapitein in de dienst van Zijne Katholieke Majesteit de Koning van Spanje. Antonio was de zoon van Geert en de kleinzoon van Wouter Muyskens en Margriet van den Hove (1); hij was gehuwd met Gertrude van Genechten, weduwe van Jan van den Hove (1) en overleed te Tessenderlo in 1667
Door een privilegebrief van 18 februari 1649 verkocht Philips, koning van Castilië enz., de heerlijkheid Dorne aan Govaert van der Straten tegen betaling van 2300 pond, met erbij nog 200 pond te betalen aan de inwoners van de plaats, ter vergoeding van dezelfde som die zij betaald hadden om de heerlijkheid af te kopen van kapitein Antonio Muyskens.
Aan deze heerlijkheid was het recht verbonden van hogere, middelbare en lagere rechtspraak, met een meier, schepenen en een secretaris. De heerlijkheid omvatte ook een vijver, de "Gemijngooren" genoemd, waarvan de inkomsten moesten dienen om een kapel op te richten, evenals de windmolen van Tessenderlo met het huis, de landerijen en de "Hofstede van Meerbeek".
Govaert van der Straten; geboren te Diest op 9 augustus 1587 (peter : Jan Cools, meter : Lijnken Loicx) en er overleden op 3 mei 1671, was de zoon van Paul en van Catharina Cogen en de kleinzoon van Cornelis en van Catharina Jans. Hij huwde in eerste huwelijk met Margareta van Groenendonck, dochter van Henri en van Maria Kaesmans, in tweede huwelijk met Catherina Minten, weduwe van Jan Sweerts en dochter van Henri Minten en van Margareta Cremers, en in derde huwelijk met Marie Conincx, dochter van Cornelis en van Margareta van den Hove (2).
Zijn drie zonen uit het derde huwelijk waren achtereenvolgens leenheer van dit goed :
1) Paul, ongehuwd, overleden in 1676, kerkmeester van Sint-Sulpitius te Diest, wordt in een akte van 19 april 1663 heer van Dorne genoemd, in naam van zijn vader;
2) Jan Baptist, ongehuwd, overleden in 1699, schepen van Diest en rentmeester van Sint-Sulpictius;
3) Govaert, ongehuwd, kolonel, commandant van een regiment Duitse infanteristen in dienst van Zijne Katholieke Majesteit

(1)
Deze van den Hoves behoren waarschijnlijk tot de van den Hoves van Tessenderlo. Verwant met de moeder van Sint-Jan Berchmans.
(1)
Deze van den Hoves behoren waarschijnlijk tot de van den Hoves van Tessenderlo. Verwant met de moeder van Sint-Jan Berchmans.
(2)
Deze van den Hoves behoren waarschijnlijk tot de van den Hoves van Tessenderlo. Verwant met de moeder van Sint-Jan Berchmans.

11
de Koning van Spanje, te Diest op 22 maart 1714 gedood door een pistoolschot van zijn ordonnans, een Moors soldaat die hij van een van zijn veldtochten had meegebracht.
Voor 1697 was Frans Aerts secretaris van deze heerlijkheid; in dat jaar werd hij vervangen door Joannes Stalmans, geboren te Tessenderlo, die op 17 juni 1697 de eed aflegde ten overstaan van kolonel van der Straten. Ih 1705 volgde Antonius Mathei Joannes Stalmans op, die zijn ambt neerlegde.
Bij testament maakte de kolonel deze heerlijkheid over aan zijn nicht Anna Maria Duynen, dochter van Eustaes, burgemeester van Diest in 1663, en van Catharina van der Straten (dochter van Govaert uit het eerste huwelijk), en kleindochter van Eustaes en van Heijlken van der Beken-Pasteel. Anna Maria Duynen (1648, + 1719), dame van Vogelzang en Terbeken te Zichem, huwde op 22 maart 1672 in de Sint-Sulpitiusparochie met Govaert Jan van Zurpele (1650, + 1707), een eminent jurist, secretaris en daarna pensionaris-raadsheer van de stad Diest, raadsman van de prins van Oranje die koning van Engeland werd onder de naam Willem III, zoon van Jan van Zurpele en Maria van Horne.
Anna Maria Duynen stond onmiddellijk, bij akte van 9 mei 1714, de heerlijkheid Dorne af aan haar zoon Eustaes van Zurpele (1674, + 1716)., ongehuwd, burgemeester van Diest, die ze maar twee jaar in zijn bezit had.
Hij werd opgevolgd door zijn broer Gregorius Bernard (1677, + 1720), die de heerlijkheid op 30 september 1716 in ontvangst nam, maar ze slechte vier jaar in zijn bezit had. Zijn broer Franciscus Aurelius volgde hem op, echter slechts voor twee maanden, want hij overleed op 6 november 1720; bij testament van 24 oktober 1720 liet deze de heerlijkheid, evenals die van Cronenborch, over aan zijn jonge neef Antoon Jozef Cools (1717-1771), zoon van Karel Ferdinand, advocaat, burgemeester van Diest. en van Joanna Theresia van Zurpele (16R8, + 1726), zuster van Franciscus Aurelius.
In 1714 was Henri van Laureten meier van Dorne met Antonius Mathei als secretaris. Deze laatste werd op 3 maart 1735 vervangen door H. Loyens. Op 17 april 1735 moest een vervanger benoemd worden voor meier Henri van Laureten, die gevlucht was na een moord die hij begaan had.
Antoon Jozef Cools werd ontvanger van de stad Diest in 1749 en daarna van 1756 tot 1771 schout; hij huwde op 2 juli 1744 met Catharina Theresia Moons, geboren te Meerhout op 13 mei 1723 en overleden te Diest op 19 mei 1780, dochter van Bernard, licentiaat in de rechten, heer van Ter Galen te Vorst (op 7 km van Tessenderlo), en van Joanna Margareta van Hilst : ze hadden 11 kinderen.
Op 5 februari 1750 benoemde Antoon Jozef Cools tot secretaris van de heerlijkheid Jan Alexander Quisthoudt, geboren te Diest op 24 september 1722, zoon van Ferdinand Jan en van Christina Danckaerts; deze werd secretaris van Diest en had tot opvolger op 26 januari 1764 Sebaatiaan Jozef Quisthoudt.
Karel Antoon Cools (1745, + 1777), ongehuwd, zoon van
12
Antoon Jozef, volgde zijn vader op als Heer van Dorne bij diens dood in 1771; daarna was het zijn broer Henri Bernard (1762, + 1789), die in 1788 gehuwd was met Anna Catharina Severijns (1762, + 1809), dochter van Jacob Antoon, burgemeester van Diest in 1763, en van Elisabeth van Limberghen; ze hadden geen kinderen.
Na zijn dood ging de heerlijkheid over op zijn broer Jozef Bernard Anselm (1761, + jaar V, d.i. 1796-1797), ongehuwd, heer van Vogelzang te Zichem die op 14 mei 1791 de heerlijkheid Dorne afstond aan zijn broer Bernard, echtgenoot van Anna Maria Pieck, geboren te Zichem, dochter van Robert Jozef Paul; dezen hadden slechts één dochter, Anna Theresia, erfgename van de heerlijkheid Ter Galen, die huwde met Hubert van der Straeten, die in 1843 de toevoeging "de Ter Galen" bij zijn naam verkreeg.
De heerlijkheden Dorne en Boeckhout gingen in 1795 over op zijn broer Jan Jozef Antoon Cools (1763- + 1806), licentiaat in de rechten, schepen van Diest in 1788, die in 1794 huwde met Maria Catharina Brughmans(1722- + 1854), dochter van Jan Pieter en van Maria Agnes Achten.
Deze laatste was de laatste heer van Dorne. De privileges van het Ancien Régime werden bij de Franse overheersing opgeheven. Toch droegen de afstammelingen van Jan Jozef Antoon Cools, in de 19de eeuw, nog de naam "Cools de Dorne".
Kolonel e.r. Henri van den Hove d'Ertsenryck
Halen
Bronnen : ARA Brussel, Schepengriffies arrondissement Leuven,
Feodaal Hof van Brabant, reg 112, f. 114, en reg. 113, f. 91; id., Gichtenregisters van Dorne, reg. 464, reg. 468, reg. 470, f. 128, reg. 471, reg. 472, reg. 474.
SA Diest, Parochieregisters van Sint-Sulpitius en O.L. Vrouw.
L' Intermédiaire des Généalogistes, nr. 202 (1979), Généalogie van Zurpele, p. 257; id., nr. 195 (1978), Généalogie Cools, p. 219.
Dit artikel werd in het Nederlands vertaald door F. Claes S.J., die er nog aan toevoegt de namen van Joannes Caels, meier van Dorne in 1688 (RA Brussel, Kerkarchief van Brabant. 13845/4, 1), van Michiel Anthonius Swolfs, meier van de heerlijkheid Doirne in 1754-1768 (SA Diest, Bundel Deurne 1 en 2), en van Joannes Das, burgemeester van Dorne in 1768 (ibid. 2). Ook merkt hij op, na een mededeling van zijn vader, H. Claes, dat Eugeen Cools de Dorne burgemeester van Bekkevoort was, o.a. in 1878-1879, toen de huidige kerk gebouwd werd.