49
Een oude Bijbel te Houwaart
Onlangs ontdekte ik bij Louis Pauwels op de Heikant te Houwaart een oude bijbel, die te Leuven gedrukt werd in het jaar 1548.
De titel luidt Den gheheelen Bybel,Inhoudende het oude ende nieuwe Testament, Met grooter naersticheit ende arbeyt nu corts in duytsche van nyems overghestelt uut den Latijnschen ouden text, die over duysent jaren in die heylighe Roomsche kercke ghehouden is geweest, onlancs te Loeven bij sekeren gheleerde uut bevel der Keyserlijcken Maiesteyt ende aldaer Ghedruct.Daarop volgt de Latijnse tekst In sole posuit tabernaculum suum, gevolgd door het drukkersmerk : het kindje Jezus met een kruis, dat in een vlammende zon gezeten is (de drukker woonde in de Gulde Zon). Vervolgens leest men : Ghedruct in die vermaerde universiteyt ende studt van Loeven bij mij Bartholomeus van Grave, gesworen boeckdrucker, Int jaer ons Heeren MCCCCC XLVIII.Cum grattia et PrivtiZegio.
Het boek, dat nu 429 jaar oud is, verkeert in een slechte toestand. Het voorplat is een houten bord dat nog slechts gedeeltelijk met leer bekleed is. Hierop bemerkt men horizontale en diagonale lijnen alsook een gedeelte van twee koperen sloten. In het hout zijn vier gaten geboord, waardoor touwtjes getrokken zijn, die dan verder, rondom pezen gewenteld, de vier ribben van het boek vormen. In het hout ziet men ook talrijke koppen van spijkertjes, die in het plankje zijn geslagen om het leer vast te maken. De binnenzijde van het voorplat is beplakt geweest met een beschreven stuk perkament, waarvan nog een strookje bewaard is. Over het perkament was een stuk papier geplakt dat gedeeltelijk samen met het perkament werd weggescheurd. De tekst van het perkament is nog duidelijk zichtbaar op het houten plankje. Het achterplat ontbreekt totaal. Op een los blad van de Handelingen der Apostelen is een tekst verdwenen. Het boek eindigt met de brief van St.-Paulus aan de Romeinen, hoofdstuk XV,13. Verder bemerkt men in het boek talrijke vochtvlekken. Hier en daar zijn in de rand verbeteringen aangebracht.
Dit boek in folio moet met zijn talrijke illustraties en zijn leren band een prachtwerk geweest zijn. De eerste bezitters van deze bijbel kennen wij niet, maar op de titelpagina lezen wij: desen boek hoort toe daniel Herreyns inde Seckx straet 1755. Tot nog toe zijn wij niette weten gekomen wie deze Herreyns was noch waar die straat te vinden was (of zou het soms de Van 't Sestichstraat te Leuven kunnen zijn ?). Een tweede gelukkige bezitter van het boek was Petrus Lemmens, de veldwachter van Houwaart. Bij het eerste boek (Mozes) schreef hij het volgende . Dezen Boek Hoort toe heer Peeter Lemmens, garde campetre (sic) van ende tot Hauwaert. Ano 1820 Den 12 meert. Hoe onze "sjampetter" in het bezit kwam van de bijbel weten wij niet. Hij heeft het boek geheel uitgelezen. Op de achterzijde van de voorpagina schreef hij fier : ik Petrus Lemmens hebbe den zelven begonst den 1 desember 1820 en hebben den zeven (zelven) doorLezen de 12 meert 1821. get. Peeter Lemmens.
Petrus Lemmens werd geboren te Houwaart op 30 juli 1794 als
50
zoon van Georgius en van Maria Anna Wils.Georgius Lemmens was eveneens veldwachter te Houwaart. Hij stierf in zijn woning op de Heuvel op 22 maart 1814. Hij werd opgevolgd als veldwachter door zijn zoon Petrus. Deze was gehuwd met Anna Elisabeth Goolis uit Binkom; hij overleed in zijn woning op de Heikant op 29 februari 1844.
Wij vermoeden dat de bijbel na de dood van Petrus Lemmens in het bezit kwam van Peeter Pauwels, de overgrootvader van de huidige eigenaar. Peeter Pauwels was even oud als de veldwachter en woonde in de buurt.Bij het overlijden van Georgius Lemmens ging hij samen met Petrus Lemmens aangifte doen van de dood van diens vader.
De bijbel van de familie Pauwels is wat men noemt een Leuvense bijbel. Hierover leze mende bijdrage van Drs. L. Van Buyten: Het kontrakt van Bartholomeus Gravius, Anthonius Maria Bergaigne en Jan Wan voor het drukken van de "Leuvense Bijbels"(1547), verschenen in Mededelingen van de Geschied- en oudheidkundige Kring voor Leuven en omgeving, 1965, 2e afl., blz. 83-95.
Bij deze bijdrage zien wij zelfs de titelpagina van onze bijbel afgedrukt met als onderschrift: Titelpagina van de Vlaamsche bijbelvertaling. Exemplaar in de Koninklijke Bibliotheek van België, afdeling Kostbare Werken, V 176.
Nadat er in 1547 een Latijnse uitgave was verschenen, werd er te Leuven een kontrakt gesloten met drie drukkers voor het drukken, publiceren en verkopen van een Vlaamse en een Waalse uitgave. Drs. Van Buyten zegt dat het hier gaat "over de belangrijkste bijbelpublicaties van de katholieke wereld in de Nederlanden in de eerste helft van de XVIe eeuw, die tot doel hadden - speciaal wat deze vlaamse en franse vertalingen betreft - een zuivere katholieke versie van de Heilige Schrift onder het volk te verspreiden".
Bartholomeus Gravius (Van Grave), in de titel vermeld, was de uitgever, de drukker en de verkoper van het boek. Hij woonde in de gulde Zon in de Schipstraat (nu de Mechelsestraat) te Leuven.
De Latijnse bijbel werd in het Nederlands vertaald door Nicolaas van Winghe, subprior van de priorij van St.-Martensdal te Leuven. Het boek zag het licht in september 1548. Deze bijbel werd van 1548 tot 1600 niet minder dan twintigmaal herdrukt in zijn geheel, terwijl het Nieuwe Testament een vijftigtal afzonderlijke uitgaven kende.
Te voren waren reeds verscheidene protestants getinte bijbels verschenen. Hierop moest een reaktie komen en zo ontstond dan de nieuwe, officieel toegelaten bijbelvertaling.
Tenslotte verscheen in 1550 de Waalse Bijbel, die bestemd was voor het Waalse gedeelte van onze Provinciën.
De Houwaartse bijbel van 1548 is dus een waardevol dokument. Wat jammer dat hij niet in goede staat verkeert !
Frans Scheys
Houwaart