116. KUMTICH. Romaanse koorsluiting van de St.-Gilliskerk.

* Parochiekerk St.-Gillis

Zuilenbasiliek met drie beuken van drie ongelijke traveeën en een ingebouwde westertoren.

Van de Romaanse kerk uit XII resten de oostelijke delen : vnl. het koor met zijn merkwaardige, van architectonische versiering voorziene sluitingsmuur : drie registers verrijkt met boogfriezen van verschillend ritme, opgevangen door lisenen of colonnetten met gebeeldhouwde en van gestileerde motieven voorziene kapitelen en kraagstenen.

Puntgevel voorzien van drie arcades, mogelijk in navolging van de vroegere versiering, met invoeging van een ruw bewerkt bas-reliëf (bisschop of abt St.-Gillis ?).

De alleen bewaarde noordelijke absis is verfraaid met arcaturen; zuiderabsidiool gesloopt voor de oprichting van de moderne sacristie, doch duidelijke sporen bewaard binnenin onder de bepleistering.

Klein transept waarvan de noord- en zuidgevels vrij goed gerestaureerde sporen van boogstellingen rondom de vensters bewaren.

Koor en transept overwelfd met kruisgewelven op de ongelijke bogen; recentere (?) tongewelven boven de kruisarmen. Imposten der arcade van het koor verrijkt met rozetten.

Blinde hoofdbeuk, geflankeerd door in XVIII wederopgebouwde zijbeuken. Neogotische toren en bijgebouwen van 1838 door baron de Man (chronogram op de gevel). Restauratie van 1924 (gevelsteen in de zuidelijke transeptarm) (fig. 116).

* Kerkhof

Mobilair

Onder het doksaal, schilderijen met voorstelling van H.H. Pieter-en-Paulus (XVII); Gepolychromeerd gotisch kruis in de zuid zijbeuk (XVI); Maria met het Kind (id.); beelden van St.-Gillis waaronder een gotisch (XVI) en het andere met folkloristische inslag (XVIII) in de noorderabsidiool; een St.-Sebastiaan in de beuk (id.).

DORPSPLAATS

Nr. 2-3. Voormalige « Vroenhoeve » afhankelijk van de abdij van Heylissem (?). Ruime gesloten hoeve in baken zandsteenstijl uit XVII en XVIII. Duiventoren afgedekt met een tentdak. Twee verd. hoog boerenhuis uit XVII; oorspronkelijk voorzien van kruisvensters en smalle ramen met middenkalf (ten dele bewaard in de achtergevel); klein vierkant bovenlicht boven de door vlakke imposten en sluitsteen gemarkeerde korfboogdeur; oorspronkelijk zadeldak voorzien van wolfseinden tijdens XVIII. Binnenin, laat-gotische schoorsteen uit XVII en eiken trap met geornamenteerde trappaal uit midden XVIII.

In het verlengde van de woonvertrekken, stallingen uit XVIII B voorzien van steekboogramen en -deur en overkluisd met Boheemse kappen op vierkante pijlers. Op de lange zijde tegenover de poort, grote tiendschuur afgedekt met een wolvedak. Stalvleugel uit XVIII B met steekboogvensters en -deuren over de volledige rechterzijde van het erf. Ca. 1920 in twee eigendommen gesplitst en sindsdien verminkt door een scheidingsmuur in het binnenhof en een recente woning naast de poorttoren (fig. 117).

Nr. 23. Eénverdiepingshuis uit einde XVIII-begin XIX. Baksteenbouw; rechth. vensters en deur met vlakke omlijstingen van zandsteen. Zijpuntgevel voorzien van muurvlechtingen en schouderstukken.

Nr. 25. Neoclassicistisch herenhuis uit XIX. Bakstenen dubbel huis met twee verd.; zandstenen hoekstenen; rechth. deur en vensters voorzien van vlakke arduinen omlijstingen; uitstekende gootlijst op houten modillons. Bijbouw met zandstenen steekboogdeur voorzien van een sluitsteen uit XVIII B.