Inventaris van het cultuurbezit in Vlaanderen Architectuur deel 1

83. HOEGAARDEN. Luchtopname vanuit het zuiden. In het midden, de St.-Gorgoniuskerk.

HOEGAARDEN (6 F)

Een zeker aantal « tumuli » op het gebied van de gemeente en haar gehuchten (toponiemen zoals « het tommeke ») herinneren aan deze prehistorische begraafplaatsen.

Ontwikkeling van de stad bevorderd door twee factoren van godsdienstige aard : stichting van St.-Gorgoniuskerk (vermoedelijk VIII B) en de oprichting door Alpaïdis van een seculiere collegiale kerk, ca. het jaar 1000. Luiks grondgebied ten prooi aan aanvallen van de Brabantse steden, vooral tijdens XVI. Reorganisatie van de gemeente in XVII en terugkeer naar de orde: na de brand van 1724 wederopbouw van de collegiale kerk en van talrijke andere gebouwen.

Talrijke brouwerijen gevoegd bij grote landbouwondernemingen.

Heden, klein provinciestadje betrokken in het uitstralingsgebied van Tienen (fig. 83).

* Parochiekerk St.-Gorgonius

(voormalige collegiale kerk)

Fraai homogeen gebouw, gelegen op de heuvel die het landschap beheerst, in 1744 opgericht door de Leuvense architect J.A. Hustin - chronogram op de grote cartouche in de westergevel van de toren.

De plattegrond ontplooit drie beuken van zes traveeën op pijlers achter een hoge toren van arduin, bekroond met uitvormige bedaking, en twee zijportalen met barokke inslag (schelpmotieven maar ook nissen en gecon

151

84. HOEGAARDEN. St.-Gorgoniuskerk. Beuk naar het koor (1744).

152

tourneerde volutes). Een lang koor, geflankeerd door bijgebouwen, loopt uit op een halfronde absis die verlicht wordt door twee vensterregisters. Bakstenen schip, aan de buitenzijde geritmeerd door classicietische pilasters van arduin en zandstenen steekboogvensters met weinig uitspringende sleutels. Rijk en statig interieur verlevendigd met geel en wit stucwerk en talrijke Louis »-ornamenten (sleutels, cartouches onder het hoofdgestel, bovenmuurpanelen, pijlerschachten, gordelbogen van het tongewelf). Pijlers op arduinen sokkels, bekroond met compositekapitelen die opgesmukt zijn met putti-hoofdjes. Zijbeuken afgedekt met Boheemse kappen (fig. 84).

Mobilair

Enkele gotische beelden (Christus op de Palmezel) uit XV en XVI; in de absis grote beelden van St.-Pieter en St.-Paulus (gedagtekend 1748);

Onder de toren doopvont met vier stenen hoofden (XIII of XIV); koperen arendlezenaar besteld door Mathias Ingels op 5 october 1568 (opschrift op de voet) en voltooid door Jan Veldener op 8 december 1573 (op het draagvlak); barokkoorgestoelte met overladen versiering (XVII).

* Kapel van Maagdendal

(Kloosterstraat)

Eenbeukig gebouw van bak- en zandsteen, uitlopend op een halfronde absis, opgenomen in een neostijlcomplex. Gevel versierd met volutes en bekroond met een fronton, thans grotendeels achter een vleugel van het klooster verborgen; onderaan cartouche, gedateerd 1767.

Binnenin, oorspronkelijke (?) toegang langs een barokportaal met bossagewerk, onder een classicistisch hoofdgestel. Gelambrizeerd gewelf geritmeerd door gordelbogen, rustend op Louis XV-kraagstenen, tussen de bogen in tien grote rondboogvensters.

Mobilair

Rococo- (of neo ?) altaar en lambrizering.

In de tuin, tgov. de kapel, overblijfsel van een groot eenvoudig portaal met classicistische inslag (XVIII).

GEMEENTEPLAATS - 1

Gemeentehuis. Bak- en zandstenen gebouw met twee verd. en schilddak uit XIX. Verhoogde begane grond met zandstenen sokkel en trapbordes; geprofileerde zandstenen rondboogramen op imposten; consoles dragen de onderdorpels der vensters; hoekkettingen. Uitspringende puilijst; op de tweede verd. rechth. vensters. De uiterste traveeën van het gebouw springen licht vooruit. Veranderingen : gestyleerd hoofdgestel onder de kroonlijst; frontons ter bekroning van de uitstekende traveeën en pui.

Nr. 4-5. Twee verd. hoog huis met zadeldak uit XVIII. Baksteenbouw met gebruik van zandsteen o.m. voor de hoekstenen en omlijstingen. Voorgevel op hoge sokkel voorzien van rechth. deur en vensters met uitstekende sluitsteen; fraaie geprofileerde kroonlijst. Smalle rechth. vensters in de achtergevel; zijgevel voorzien van één schouderstuk. Omheiningsmuur met een van geprofileerde posten voorziene ingang. Onderverdeling in twee woningen en ingrijpende verbouwingen op de benedenverd.; nr. 5 aangepast als winkelpui en beschilderd; nr. 4 voorzien van garagepoorten, toevoeging van een tussendorpel bij oorspronkelijke deur.

Nr. 11, 13, 14, 17 , 18. Ensemble van rijhuizen uit XVIII, gebouwd van baksteen (nr. 11, 13, 14), van Gobertangesteen (nr. 18) en van bak- en natuursteen (nr. 17). Twee verd. hoog (nr. 13, 14) en bijkomende halve verd. onder de gootlijst (nr. 11, 17, 18); zijgevel met schouderstuk (nr. 13). Rechth. vensters en deuren (nr. 11 à 17) en steekboogomlijstingen met sluitsteen (nr. 13, 14, 18); geprofileerde deurstijlen en bewerkte sleutel in nr. 14. Herstellingswerken aan de gevels : bepleistering en nieuw voegwerk; hoekkettingen (nr. 14); beschildering der omlijstingen.

Nr. 22, 23, 24, 25. Huizenrij uit XVIII B; woningen met twee verd.; (nr. 23, 24 met bijkomende halve verd.); bewaard schouderstuk (nr. 23); rechth. vensters en deuren. Wijzigingen : later bepleisterde voorgevels en stucomlijstingen rond de muuropeningen.

153

85. HOEGAARDEN. Classicistische huizen van de Houtmarkt.

HOUTMARKT - 2

Nr. 1. Voormalige Dekenij (?). Merkwaardige herenwoning uit XVIII B. Dubbel huis met twee verd. en leien wolvedak geflankeerd door lagere, elk van een rondbooginrijpoort voorziene bijgebouwtjes, afgedekt met een mansardedak. Sokkel, regelmatige licht uitstekende hoekkettingen en geprofileerde daklijst van zandsteen; steekboogvensters met arduinen omlijstingen verfraaid met een rocaillesluitsteen; gelijksoortige deur met geprofileerde stijlen, gemarkeerd door de uitspringende waterlijst en een fraaie accolade-tussendorpel met schelpmotief (fig. 85).

Nr. 3-5. Boerenburgerhuis uit XVIII met aanpalende hoeve. Twee verd. hoge woonvleugel met een gebogen wolvedak; voorgevel met bekleding van zandsteen in regelmatig verband; rechth. vensters (één verbouwd tot tweede voordeur). Het hoofdelement van deze sobere, reeds classicistisch getinte gevel is het weinig uitstekend risaliet : rondbooginrijpoort ingeschreven in een portiek met medaillons in de zwikken; boven de puilijst, rechth. venster, geflankeerd door pilasters en bekroond met een hoofdgestel; klein fronton met laat-barokke inslag, doorbroken met een oculus en' opgesmukt met siervazen.

De inrijpoort verleent toegang tot het binnenhof waarop de hoevegebouwen uit XVII en XVIII uitzien. Pachterswoning en stallingen in traditionele baken zandsteenstijl (XVII); kruisvensters en rondboogdeuren al dan niet voorzien van geprofileerde waterlijsten. Tot XVIII behoren : de achtergevel van de herenwoning, opgetrokken uit baksteen met gebruik van zandsteen voor de regelmatige hoekstenen en de rechth. vensteromlijstinqen; deurstijlen en -latei

154

86. HOEGAARDEN. Houtmarkt nr. 3-5. Binnenplaats in traditionele stijl.

uit Lg. materiaal, eveneens naar classicistische wijze versierd en het portiektema der poort op kleinere schaal toepassend; de van 17(3)4 daterende schuur voorzien van typische hoekkettingen, korfboogdeur en gebogen zadeldak met wolfseinden; het aanpalend poortgebouw met korfbooginrijpoort verrijkt met een uitgewerkte sluitsteen (duifmotief).

Dit merkwaardig ensemble (ook het interieur), bleef haast volledig ongedeerd bewaard tot ca. 1957; voor het verbreden van de Walestraat werd een gedeelte van de zijvleugel gesloopt en het overgebleven deel innerlijk volledig vernieuwd (fig. 86, 87).

BROUWERIJ LORIERSTRAAT - 3

Nr. 1. Woning met XVIII uitzicht doch behorend tot XIX A (inrijpoort gedateerd 1832). Gewijzigde voorgevel.

DOELSTRAAT - 4

Nr. 1. Verbouwd huis uit XVIII-XIX met inrijpoort voorzien van geprofileerde posten.

Nr. 6. Eénverdiepingshuis uit XVIII d voorzien van voor de streek typische smalle steekboogramen met middenkalf.

Nr. 18. Rijhuis uit XVIII.

Nr. 20. Woonhuis uit XVIII gebouwd van baksteen en Gobertange; gewijzigde zijgevel.

Tuinprieel, zie Pastorijstraat nr. 30. Nr. 53-55. Oorspronkelijk één ruim woonhuis uit einde XVIII-begin XIX.

GASTHUISSTRAAT - 5

Nr. 1. Van 1727 gedateerd rijhuis voorzien van rechth. vensters zonder sluitsteen. Gedeeltelijk gecementeerd; garage en winkelpui uit XX.

Nr. 7. Woning met drie verd. voorzien

155

87. HOEGAARDEN. Dwarsschuur (1734 ?) van dezelfde hoeve.

van rechth. vensters: beschilderde zandstenen inrijpoort met gestrekte druiplijst; laat-XVIII kroonlijst. Bepleisterde gevel.

Nr. 7 (tgov.). Blijkbaar recenter huis met ingemetselde gevelsteen waarop het jaartal 1718 prijkt (herkomst ?). Nr. 8. Twee verd. hoog woonhuis uit einde XVIII-begin XIX; rechth. vensters. Beschilderde gevel. Thans onderverdeeld in twee woningen; linkergedeelde met latere versiering en bepleistering.

E. OURYSTRAAT - 6

Nr. 2-4. Tweeverdiepingshuis uit XVIII d. Rechth. venster- en deuropeningen voorzien van zandstenen omlijstingen met uitspringende sluitsteen op de begane grond; steekboogramen op de bovenverd. Bepleistering van ca. 1900.

Nr. 12. Rijhuis met twee verd. uit XVIII B. Steekboogvensters en -deur met zandstenen omlijsting; sporen van hoekkettingen. Bepleistering uit einde XIX-begin XX.

Nr. 16-20. Laat-XVIII rijhuis met twee verd. opgetrokken uit bak- en zandsteen. Rechth. vensters en deuren. Latere wijzigingen : fronton uit XIX A; twee vensters verbouwd tot bijkomende voordeuren en één volledig gewijzigd.

Nr. 24-28. Voormalige hoeve. Lang boerenburgerhuis met twee verd. en wolvedak uit XVIII d. Rechth. deuren en vensters met zandstenen omlijsting en druiplijst; grote korfbooginrijpoort. Heden verbouwd en onderverdeeld in drie woningen.

PASTORIJSTRAAT - 7

Nr. 2. Tweeverdiepingshuis uit einde

156

88. HOEGAARDEN. Pastorijstraat nr. 30. Poortgebouw van de pastorij (1747).

157

XVIII. Typische rechth. deur bekroond met een klein entablement.

Nr. 6. Twee verd. hoog rijhuis uit XVIII d. Rechth. vensters en deur, Lg. voorzien van imposten en druiplijst.

Nr. 7. Woonhuis met twee verd. uit XVIII B. Steekboogdeur en -vensters voorzien van een licht uitstekende sluitsteen (kenmerkend voor de streek).

Nr. 18 (ernaast). Steekboogdeur met sleutel en tussendorpel uit XVIII B.

Nr. 23. Huis met twee verd. gebouwd van bak- en breuksteen en daterend uit XVIII B. Steekboogramen en -deur verfraaid met een ietwat uitstekende sluitsteen.

Nr. 24. Eénverdiepingshuisje voorzien van steekboogvensters en -deur uit XVIII B.

* Nr. 30. Pastorij. Interessant gebouw uitziende op een voorhof, afgesloten met muren op de lange zijden en met lage aanhorigheden, gemarkeerd door een uitstekende poorttoren aan de straatkant. Ietwat dieperliggend poortgebouw gedateerd 1747 in een fraai, met regelmatig schelpmotief geornamenteerd relief, boven de portiektravee met ingeschreven rondbooginrijpoort; duiventil op de bovenverd. en mansardedak.

Dubbel huis met twee verd. en gebogen wolvedak; karakteristieken eigen aan de streek o.m. in de steekboogramen met licht uitstekende en recht afgekante omlijstingen; ietwat uitspringende hoekkettingen en steigergaten; rondboogdeur voorzien van geprofileerde imposten in het verlengde van de tussendorpel, een sluitsteen en een gestrekte waterlijst. Gerestaureerd in 1943.

Fraai midden-XVIII tuinprieel, aan Doelstraatzijde (bouwvallig) (fig. 88).

Nr. 31. Rijhuis voorzien van rechth. vensters en toegangsdeur, uit einde XVIII.

Nr. 45. Steekboogdeur uit midden XVIII; recht afgekante zandstenen omlijsting met sluitsteen en tussendorpel, die de vorm der geprofileerde imposten navolgt.

89. HOEGAARDEN. Pastorijstraat nr. 47. Voormalig refugium der « Elf duizend Maagden ». Inrijpoort (1748).

N. 47. Gesloten hoeve « IN DE REFUGIE VAN DE ELF DUYSENT MAEGDEN 1748 » : opschrift in het gehistorieerd re;ief - St.-Ursula en de 11000 maagden - boven de segmentbooginrijpoort, die toegang verleent tot het binnenhof. Woonvleugel van bak- en zandsteen (plint, regelmatige hoekkettingen) voorzien van rechth. vensters (voorheen kruisramen) en een fraai, van 1739 daterend korfboogdeurtje, met rechte kroonlijst warmee het ovaalrond bovenlicht door volutes verbonden is. Stallingen en overige dienstgebouwen eveneens uit XVIII, doch enigszins verbouwd (fig. 89).

158

A. PUTZEYSSTRAAT - 8

Nr. 1, 3. Huizen behorend tot XVIII, doch heden grondig gewijzigd o. m. bepleistering der gevels, winkelpui (nr. 3) en groot venster (nr. 1); in Lg. huis rest een zijpuntgevel met schouderstuk.

Nr. 4. Twee verd. hoog rijhuis opgetrokken uit zandsteen en behorend tot XVIII d.; mansardedak met twee dakvensters. Rechth. ramen en deur; fraaie, geprofileerde kroonlijst.

Nr. 10. Gelijksoortig woonhuis (cf. nr. 4). Zijgevels voorzien van schouderstukken. Rechth. vensters en deur verrijkt met een weinig uitspringende sleutel.

Nr. 16. Eénverdiepingshuis uit XVIII d gebouwd van Gobertange. Rechth. ramen en deur. Recente winkelpui.

Nr. 21-23. Zandstenen deuromlijsting (XVIII); gestrekte druiplijst en diamantkop-imposten. Deur verbouwd tot venster.

STATIONSTRAAT - 9

Nr. 13. Van 1761 daterend boerenhuis van een voorheen gesloten hoeve (de bijgebouwen werden grotendeels afgebroken). Rechth. venster- en deuropeningen. Gevel gewijzigd, bepleisterd en beschilderd XIX en XX.

STOOPKENSSTRAAT - 10

Nr. 16, 60, 69 en 70. Huizen in baksteenbouw uit einde XVIII of begin XIX, meestal bepleisterd of voorzien van rechth. muuropeningen.

Nr. 22-24. Vermoedelijk heden onderverdeelde hoeve van ca. 1800. Drie grote zandstenen inrijpoorten met uitspringende sluitsteen en rechth. imposten. Onder de schuur bij de straat, kelders overkluisd met bakstenen gewelven steunend op monolietzuiltjes van natuursteen.

Nr. 63. Woning met twee verd. door middel van muurankers gedateerd 1751. Links, twee rechth. vensters en een deur voorzien van een uitspringende sleutel. Rechtergedeelte grondig verbouwd. Links van het boerenhuis, stallingen uit XVIII, opgetrokken uit bak- en zandsteen en thans witgekalkt.

Nr. 67. Voormalige hoeve uit XVIII gebouwd van bak- en zandsteen. Woonhuis met drie verd.; rechth. ramen en deur met vlakke sleutel op de benedenverd.; ten dele gewijzigd. Groot poortgebouw voorzien van twee steekboogramen met uitstekende sleutel en afgedekt met een mansardedak; beschadigde zandstenen inrijpoort verrijkt met Louis XV - XVI-motieven. Stallingen met steekboogramen en -deuren met weinig uitspringende sleutel.

Nr. 90. Twee verd. hoog gebouw met zijpuntgevel gebouwd van leem en baksteen; rechth. vensters voorzien van sluitsteen.

Nr. 91. Huis met anderhalve verd. uit einde XVIII; rechth. ramen en deur. Laag bijgebouw aan de straatzijde, voorzien van rechth. vensters met sluitsteen.

Nr. 96. Twee verd. hoog huis uit einde XVIII voorzien van rechth. vensters en deur met uitspringende sluitsteen.

TIENSESTRAAT - 11

Nr. 14. Boerenhuis met achtergevel uit XVII-XVIII. Geprofileerd, zandstenen korfboogdeurtje met vlakke sluitsteen en ovaalrond bovenlicht. Voorgevel gewijzigd en aangepast na een brand (midc}en XIX); gedeeltelijk verstopt door een recente bijbouw : rechth. deur met sluitsteen uit XVIII d.

Nr. 26. Woning uit einde XVIII, doch heden grondig gewijzigd.

Nr. 32. Kern uit XVIII, heden verbouwd. Nr. 40, 42 (tussen beide). Rijhuis met twee verd. uit einde XVIII. Rechth. vensters met zandstenen omlijsting en weinig uitspringende sluitsteen; de deur vertoont dezelfde vorm doch is voorzien van posten op geprofileerde neuten en van een zandstenen tussendorpel.

Nr. 42. Rijhuis met twee verd., boven de deursluitsteen gedateerd 1777. Baksteenbouw met gebruik van zandsteen

159

Kaart 3. Plattegrond van HOEGAARDEN.

160

90. HOEGAARDEN. Tommestraat nr. 1. Tuinhuis.

voor de plint en de deur- en vensteromlijstingen; holrond bepleisterde daklijst. Steekboogdeur met tussendorpel en sluitsteen; smalle steekboogvensters voorzien van een middenkalf op de boven verd. Voorgevel opnieuw gevoegd en beschilderd in XX.

Nr. 46. Hoeve uit XVIII, gebouwd van bak- en zandsteen. Woonhuis met twee verd. voorzien van rechth. vensters; fraaie rondboogdeur met tussendorpel en imposten ingeschreven in een rechthoek, uitspringende sleutel. Een oude schuur leunt aan de straatzijde tegen het huis aan. Gewijzigde vensters.

Nr. 72. Vroegere afspanning (?) « In den Enghel 1755». Woonvleugel aan de straatzijde, met aanpalende inrijpoort die toegang verleent tot de binnenplaats. Gedeeltelijke wijziging en toevoeging van bijbouwen : XIX en XX.

TOMMESTRAAT - 12

Nr. 1. Grote gesloten hoeve uit XVIII B. Beschilderde zandstenen steekboogpoort met gestrekte druiplijst. Boerenhuis met twee verd. op de begane grond voorzien van steekboogvensters en -deur met sluitsteen (cf. twee andere voorbeelden van hetzelfde type in de Doelstraat); rechth. muuropeningen met sleutel op de bovenverd; bepleisterde gevel. Twee kleine rondboogdeuren in de stalvleugel (XVIII). Recente toevoegingen; bijkomende verd. boven de stallingen; aanhorigheden op de linkerzijde van het binnenhof. Aan de Doelstraatzijde : grote zandstenen rondbooginrijpoort; verwoeste schuur (achteraan).

Bak- en zandstenen tuinpaviljoen van de hogervermelde hoeve, daterend uit XVIII B. Verhoogde begane grond met kleine pui en traparm; leien mansardedak; rechth. vensters bekroond met een gestrekte druiplijst; rondboogdeur voorzien van een geprofileerde tussendorpel en waterlijst; regelmatige hoekstenen. Binnenin, vooruitspringende schouw en resten van Louis XVstucversiering op het plafond en de schoorsteen; geschilderd landschap op de met doek beklede wanden. Vervallen staat (fig. 90).

VROENTESTRAAT - 13

Nr. 67. Hoeve met classicistische inrijpoort it einde XVIII-begin XIX. Mogelijk oudere woonvleugel, ca. 1800 gewijzigd en voorzien van een typische deuromlijsting.

WALESTRAAT - 14

Interessant ensemble (townscape) met kerk, Houtmarkt en inrijpoort in de omheiningsmuur van de hoeve.

Nr. 1. Gesloten hoeve. Korfbooginrijpoort uit XVII voorzien van een sluitsteen en imposten, en geaccentueerd door een op krulmotief uitlopende druiplijst. Gewijzigd woonhuis met bewaarde elementen uit XVIII B o.m. steekboogdeur en -venster. Veranderde bijgebouwen.

Nr. 2. Twee verd. hoog huis van baken zandsteen uit XVIII d voorzien van rechth. venster- en deuropeningen. Heden beschilderde voorgevel.

161

Nr. 8-10. Bak- en zandstenen woning uit XVII of XVIII. Nog zichtbare, dubbele ontlastingsboog boven de vensters van de voorgevel (voorheen kruisvensters); smalle vensters met zandstenen omlijsting en middenkalf in de achtergevel. Twee steekboogdeuren met imposten en uitspringende sluitsteen (XVIII B). Aanpassing van de vensters in de hoofdgevel.

HOKSEM

* Parochiekerk St.-Jan

Pittoresk, heterogeen geheel. Westertoren vóór een blinde beuk, voorzien van pseudo-kruisarmen (XVI-XVII), en een lang koor van drie traveeën met een vlakke sluiting, geflankeerd door een noordersacristie (fig. XV).

Rechth. Romaanse toren uit XII, later verstevigd met steunberen en in XVII (?) voorzien van een axiale deur (heden verdwenen en vervangen door een gotisch ocuius). De toegemetselde arcades in het noorden en zuiden, evenals die van de zuidertranseptarm onder de gootliggerbalk, bewijzen dat de toren vroeger ingebouwd was tussen de zijbeuken, en dat de Romaanse kerk een drieschepige ruimte was met pijlers (opgravingen). Mooie bedaking uit de Moderne Tijden, bekroond met twee windwijzers. Eénbeukige ruimte, met Romaanse ruwbouw, de gotische vensters zijn verborgen door de tijdens XVI en XVII, bijgebouwde kruisarmen. Romaanse pijlers afgebroken of opnieuw gebruikt. Fraai en rijzig koor (doch ietwat buiten verhouding), gebouwd midden XIV na de aanstelling van tien kanunniken ca. 1344.

In het midden van de zuidergevel, toegemetselde rondboogdeur, gemarkeerd door de doorlopende kordonband der vensterdorpels. Aan de oostzijde vlakke muur, versierd met een hoog glasraam en voorzien van met hogels en kruisbloemen versierde pinakels; gewelf met houten bebording, één ontbrekende dwarsbalk).

Aan de noordzijde, sacristie uit einde XVI of begin XVII. Restauratie R. M. Lemaire 1967-1968 (fig. 91).

XV. HOEGAARDEN. St.-Janskerk te Hoksem.

Mobilair

Gotische H. Maagd en St.-Jan (begin XVI): engelen (XVII);

Buiten tegen de toren, gotische grafsteen van kanunnik Florin († 1411 ?); opnieuw gebruikte gotische altaarsteen; barokbiechtstoel (XVII A).

KERKSTRAAT

Nr. 30. In de'huidige achterbouw van het huis, korfboogdeurtje uit XVIII A op vlakke stijlen voorzien van geprofileerde neuten en imposten, en een rechte, uitstekende sluitsteen bekroond met een gestrekte, uitspringende lijst (fig. 92).

Nr. 31. Goed bewaard en mooi gelegen dorpswoning met twee verd. en zadeldak uit XVIII d. Zijgevels met muurvlechtingen en schouderstukken. Regelmatige hoekkettingen; rechth. vensters met zandstenen omlijstingen; eenvoudige rechth. deur met tussendorpel en fraai bovenlicht. Uitziende op het klein erf, lage stallingen en een kleine lemen schuur met rieten zijpuntgevelbekleding (fig. 93).

162

91. HOEGAARDEN. St.-Janskerk te Hoksem. na de restauratie.

163

92. HOEGAARDEN. Hoksem. Kerkstraat nr. 31. Oude dorpswoning met aanhorigheden.

PASTORIJSTRAAT

Gesloten hoeve waarvan de bijgebouwen dwars op de omheiningsmuur opgesteld zijn. Poortgebouw met rondbooginrijpoort, duiventil en mansardedak. Heden verbouwd boerenhuis uit XVIII B : twee bewaard gebleven steekboogvensters. Bijgebouwen uit XVIII, verbouwd aan de erfzijde, wagenhuis uit XIX.

Interessant volumspel in het straatbeeld.

Nr. 20. Gesloten hoeve uit XIX. Langsschuur met rondbooginrijpoort gedateerd 1819.

Nr. 22. Gedeelte van een voormalige hoeve (XVIII), opgetrokken uit zandsteen. Interessant zijn de drie bewaarde deuren : een rondboogdeur voorzien van imposten en een sluitsteen; een dichtgemetselde steekboogdeur verfraaid met een sleutel, en tenslotte een eenvoudig geprofileerd rondboogdeurtje.

STEENWEG OP OORBEEK

Nr. 1. Boerenhuisje uit einde XVIII. Zandsteenbouw met latere wijzigingen (baksteen). Bewaarde eenvoudige rondboogdeur van de aanpalende stal.

164

93. HOEGAARDEN. Hoksem, dorpswoning in de Kerkstraat nr. 31.

OVERLAAR

Parochiekerk St.-Lambertus

Naast de overblijfselen van een hoeve, kleine eenbeukige kerk, voorzien van een stevige toren en uitlopend op een driezijdig koor dat geflankeerd is door sacristieën (fig. XVI).

De beuk behoort tot de zeldzaam « in situ » bewaarde preromaanse monumenten; zeer ruwe aanblik; in ruime mate opnieuw gebruikt Romeins materiaal en kwartsiet in onregelmatig verband (cf. Sint-Margriete-Houtem); gedrongen ruimte (vernieuwd plafond). In het zuiden, klein oorspronkelijk venster (heden dichtgemetseld), met afwisseling van bak- en breuksteen; aan de noordzijde toegemetselde Romaanse deur. Nieuwe vensters uitgebroken tijdens XVI in zuidgevel en gedurende XVIII in de noordgevel.

XVI. HOEGAARDEN. St.-Lambertuskerk te Overlaar.

165

Stevige toren in overgangsstijl (ca. 1200) geaccosteerd door een halfronde traptoren (evenals de toren grondig gerestaureerd tijdens XX); kruisribgewelf boven de begane grond; verbinding met de beuk door een spitsboogarcade; neoromaans portaal.

Koor gelijktijdig met de toren opgetrokken in een regelmatig verband; boogfries onder de gootlijst; later gewijzigde triomfboog. Noordersacristie uit XVII (?) en zuidersacristie uit XX.

Mobilair

Op het hoofdaltaar, schilderij van de patroonheilige (ca. 1600);

Op het zuideraltaar St.-Bernardusbeeld (volkskunst XVII);

Louis XV-zijaltaren (XVIII B).

(Naast de kerk). Kleine bak- en zandstenen hoeve uit XVIII B. Gevel met steekboogvensters en -deur voorzien van een sluitsteen. Zijgevels afgewerkt met schouderstukken. Wijzigingen : één toegemetseld venster en een nieuwe deur in de stallingen; aan het rechteruiteinde van het huis, twee grotere, rechth. vensters met sleutel (oorspronkelijk ?).

KLEIN OVERLAAR

Nr. 50. Middelgrote hoeve uit XVIII. Rondom het erf : het woonhuis, de dwarsschuur en de stallingen, voorzien van zijgevels met vlechtingen en schouderstukken.

Nr. 60. Eenvoudig huis met één verd. uit XVIII d. Zandstenen omlijsting rondom de vensters, de rechth. deur voorzien van een sluitsteen.

Bepleisterd en opnieuw gevoegd : einde XIX-begin XX.

STEENWEG OP TIENEN

Nr. 29. Gebouw uit XVIII opgetrokken op een dieperliggende sokkel. Vermoedelijk poorttoren van een voormalige hoeve overdekt met licht gebogen dak met kleine wolfseinden; zandstenen hoekkettingen, geprofileerde kroonlijst en schoorsteendekplaat. Lage beschilderde woning, in de zijgevel voorzien van steekboogvenster met licht uitstekende sleutel. Achtergevel op natuurstenen plint (doorlopend aan de stallingen) voorzien van deur met toegemetseld bovenlicht. Erboven een steekboograam met weinig uitspringende sleutel.

TIENSESTRAAT

Nr. 41-43. Heden verbouwde huizen uit XVIII.

Nr. 109. Gevel voorzien van kruisramen en een deur met boogstenen van natuursteen.

ROMMERSOM

St.-Servatiuskapel

Op een heuveltje staat tussen het groen een éénbeukig stenen gebouw van twee traveeën, dat oorspronkelijk Romaans blijkt te zijn (heden in onbruik geraakt). De puntgevel met speklagen van bak- en zandsteen uit XVIII is versterkt met latere steunberen, en bekroond met een leien klokketorentje. Klein, recht. koor afgedekt met een spits zadeldak; verlicht door twee vensters uit dezelfde tijd. Interieur verrijkt met Louis XV-stucplafond voorheen met jaartal 1755, thans in vrij vervallen toestand (fig. 94).

Mobilair

Enkele gepolvchromeerde houten beelden : een Calvarie in laat-gotische stijl (XVI), St.Joris en St-Hubertus (volkskunst, XVII); Barokhootdaltaar.

Nr. 6. Schuur met zijpuntgevel voorzien van schouderstukken en muurvlechtingen; baksteenbouw met gebruik van zand- en breuksteen; overige hoevegebouwen grondig gewijzigd.

Nr. 7. Woonhuis van (beschilderde) baksteen uit XVIII B; steekboogdeur met tussendorpel en uitspringende sluitsteen; rechth. venster; recent dakvenster.

Nr. 22. Puntgevel van een schuur in stijl- en regelwerk met bakstenen vullingen.

Nr. 31. Schuur in vakwerk- en baksteenbouw.

166

94. HOEGAARDEN. St.-Servatiuskapel te Rommersom.

167

XVII. HOEGAARDEN. St.-Catharinakapel te Sint-Katelijne-Houtem.

SINT-KATELIJNE-HOUTEM

* St.-Catharinakapel

Fraai natuurstenen gebouwtje in laatgotische stijl, met één langwerpige beuk, uitlopend op een driezijdige sluiting (fig. XVII).

De vensters, het gebinte en de van geprofileerde sloffen voorziene moerbalken wijzen op midden XVI; in het midden van de zuidgevel, een kleine toegemetselde deur. Afgedekt met een klokketorentje aan de westzijde in XVII, en zuidersacristie uit XVIII (17651766 cf. archiefstukken). Ingrijpende wijzigingen tijdens XVIII, (voorheen jaartal 1744 op de deur); in de absis, stucwerk dagtekenend van 1751 en altaarblok van 1763.

Doksaal (op de balustrade) gedateerd 1719 en ingegrift opschrift : ANO, 1755, Den 30.April I.B.T. Restauratie aan de gang; tijdelijk verwijderd mobilair.

Nr. 44. Middelgrote hoeve uit XVIII.

Nr. 71. Dorpswoning uit XVIII.

Nr. 80. Eénverdiepingshuisje uit einde XVIII voorzien van rechth. ramen, verfraaid met diamantkop-sluitsteen.