Inventaris van het cultuurbezit in Vlaanderen Architectuur deel 1

HEVERLEE (3 D)

Overblijfselen van de voormalige Romaanse parochiekerk (XI-XIII). Fraaie doch kleine, gaaf bewaarde Romaanse toren en belangrijke resten van de oorspronkelijke zandstenen bovenmuren der vier door opgemetselde pijlers gemarkeerde traveeën; zijbeuken en koor (met vlakke sluiting ?) afgebroken tijdens XIX bij de verbouwing van de kerk tot woonhuis.

Interessante restauratie en moderne aanpassing door R. M. Lemaire (1965) (fig. 69).

Mobilair

Voor de deur, modern O. L. Vrouwebeeld door J. Williame en binnenin, kruisbeeld (XVI) herkomstig van de St.-Jacobskerk

* Norbertijnenabdij van Park

(Geldenaaksesteenweg)

In 1129 schonk Godfried met de Baard zijn park aan de van Laon afkomstige Norbertijnen voor de oprichting van een nieuwe abdij; de stichting werd in 1131 bekrachtigd door de prinsbisschop van Luik. Bloei- en bouwperiodes : in XIII : Romaanse kerk, kloostergang en dormitorium; tijdens XV : wederopbouw van de kloostergang in gotische stijl, abts- en gastenkwartier, noorder- en westerpoort; van 1558 tot 1730: wederopbouw van de kloostergang, oprichting van hoeve- en bijgebouwen, verbouwing van het abtskwartier, van het provisorgebouw, de pastorij en de poorten.

Tijdens de Franse Revolutie werden de Witheren in 1789 verdreven, een gedeelte van de roerende goederen werd nadien onder de hamer gebracht;

69 HEVERLEE. Romaanse toren van de voormalige St.-Lambertuskerk.

de abdij werd officieel opgeheven in 1797. De gebouwen liepen echter geen grotey~schade op en werden opnieuw in gebruik genomen in 1831.

Merkwaardig architecturaal ensemble uit XVI, XVII en XVIII dat volgende delen omvat (zie situatieplan, fig. XII en fig. 70) :

Abdijkerk (1)

De ruime kerk is gelegen op de verhevenheid van het kerkhof, en ten dele door de kloostervleugel en de van 1718 gedateerde pastorij omsloten.

Tweede kerk der Premonstratenzerabdij; geen enkel overblijfsel van de eerste. vermoedelijk voorlopige bidplaats. Gewijd in 1228, doch pas

131

70. HEVERLEE. Parkabdij van het westen.

132

XII. HEVERLEE Abdijkerk van Park.

133

XIII. HEVERLEE. Situatieplan der Parkabdij.

134

voltooid ca. 1280-1296, later grondig gewijzigd. De plattegrond ontplooit een lang koor van drie traveeën vóór een vijfzijdige koorsluiting, een zuiderkruisarm en drie beuken van vijf onregelmatige traveeën, heden uitlopend op een zware toren boven een Toscaans portiek (fig. XIII). Ensemble gemerkt door aanpassingen tijdens XVII en XVIII.

Lang koor opnieuw ingericht in 1729 (jaartal op de triomfboog) ; oorspronkelijke rechte koorsluiting sinds 1626 vervangen door een veelzijdige absis van zandsteen; muurversiering van ijzerzandsteen en boogfriezen onder de goot langs de koormuren; vensteropeningen uit XVII en wanden met steunberen verstevigd tijdens XVIII. Bewaarde noorderarcade en zuiderkruisarm (sacristie) niettegenstaande de afbraak in 1728 van de noorderkruisarm en de zes rechth. kapellen die ongeveer naar cisterciënzerwijze geënt en in verbinding waren met de Romaanse kruisarmen (opgravingen). Beuken met vrij banale stucversieríng bekleed in 1729; twee pijlers afgebroken aan elke zijde. Oorspronkelijke houten zoldering boven de vijf oude traveeën (bewaarde arcades in de eerste travee) en bovenlichten verstopt door de dakkap sinds XVIII. Overblijfselen van de Romaanse buitenmuurversiering : rondboogvensters tussen lisenen bekroond met boogfriezen op rijk geprofileerde kraagstenen. Classicistische wanden en ramen van 1728-1729.

Brede toren van zandsteen, opgetrokken naar ontwerp van A. Thys in 1729 en bekroond met een van een kleine, van een veelzijdige lantaarn voorziene spits: vlakke gevel geflankeerd door volutes en zwaar, arduinen portiek (ca. 1750).

Binnenin, brede en stevige vierkante travee van het schip, voltooid ca. 1280 en overkluisd zoals de twee kleine aanpalende traveeën aan de noorderen zuiderkant (kruisgewelven); gebonden stelsel, overgenomen uit XII B; men veronderstelt dat afgezien werd van de oprichting van een westertoren voor deze van een klokketoren (naar cisterciënzerwijze); doorleven en vermenging van rondbogen en spitsbogen van gotische oorsprong (overgangsstijl); weggehakte basementen en kraagstenen. Van de originele Romaanse gevel resten : in het midden, achter het classicistische, het grote Romaanse portaal met onversierd boogveld en diepe dagkant verfraaid met colonetten voorzien van schachtringen, palmettenkapitelen en basementen met hoekbladeren; in de zuiderzijbeuken, een kleiner gelijksoortig portaal en een oculus dat de muur doorbrak zoals het groot roosvenster van de hoofdgevel.

Mobilair

In het koor. schilderijen van P.J. Verhaghen, 1771-1782;

Classicistisch meubilair met Louis XVI-inslag, o.m. de biechtstoelen achteraan in de zijbeuken en de cenotaaf der abten in het koor (J. Bergé. 1729).

Kloostergang (2)

Oosterarm in renaissancestijl, toegeschreven aan A. van Bullestraten, en daterend van 1558-1562; fraaie « naar den antieken » opgevatte gevels en binnenruimte overkluisd afwisselend met een kruisrib- en stergewelf, versierd met renaissancemotieven; geornamenteerde deur met bouwopschrift NE QUID NIMIS 1562 (toegang tot kapittelzaal); classicistisch getinte deurofttlijsting met jaartal 1640 (dormitorium) en vleugeldeur uit XVIII B (sacristie). De andere drie panden behoren tot XVII en werden door de Leuvense architect J. Nempe in laat-gotische stijl opgetrokken.

Zuidervleugel gedateerd 163(8) op een kraagsteen van het kruisribgewelf; deur naar de refter voorzien van nog gotisch geprofileerde posten; stenen lavabo. Westervleugel, op de volutegevel van de bovenverd. gedagtekend 1639; zandstenen deuromlijsting met classicistische inslag gedateerd 1652 (toegang tot het abtskwartier); Noordervleugel met blootgelegd gedeelte van de gotische spitsboogarcades; deur uit XVIII (kerk) en Romaans rondboogportaal met sporen van polychromie in het boogveld (oorspronkelijke toegang tot de kerk), (fig. 71).

135

71. HEVERLEE. Parkabdij. Oost- en zuidpanden van de kloostergang (1562 en 1638).

Kloostergebouwen (3)

Kapittelzaal, van ca. 1560 (overgang gotische-renaissancestijl).

Barokke kloostergebouwen uit de laatste drie decennia van XVII (o.m. jaartal 1681 op de zuidergevel). Refter en bibliotheek (bovenverd.) verfraaid met barokke stucplafonds in verheven beeldwerk (J.C. Hansche, 1672 en 1679) (PI. IV).

Abskwartier (4)

Oudere kern, met een classicistische gevel van zandsteen bekleed onder abt de Waersegghere; en boven de rijk omlijste rondboogpoort gedateerd ANNO 1724; bordes afgezet met een balustrade en sierlijk trappenspel (fig. 72).

Gastenkwartier (5)

Zuidergedeelte in traditionele bak- en zandsteenstijl uit XVI en XVII, voorzien van een rondbooginrijpoort met laatgotisch profiel; gevels ten dele gewijzigd. Noordergedeelte in traditionele stijl, gedagtekend 168(8) op de barokke volutegevel van het middenrisaliet (fig. 73).

Gebouw van de Provisor (6)

Kern uit XVII (zijtrapgevels) aangepast bij het begin van XVIII : jaartallen 1723 op de oost- en 1725 op de westgevel; toepassing van classicistische principen in een schilderachtige bak- en zandsteenarchitectuur.

136

72. HEVERLEE. Parkabdij. Toegang tol het abtskwartier (1724) en gastenkwartier (1688).

137

PI. IV. HEVERLEE. Abdij van Park. Zijvleugels uit XVII en XVIII van het zuiden.

138

139

73. HEVERLEE. Parkabdij. Gezicht op de tuin van het gastenkwartier.

Pastorij (7)

Verbouwing van de kern uit XVII in 1718 (bouwopschrift boven de classicistisch getinte deur). Bak- en zandstenen dubbel huis met twee verd.; voorgevel verfraaid met een rasterwerk van ietwat uitstekende zandstenen banden. Fraaie in- en uitzwenkende zijgevel met frontonbekroning en verweerd opschrift ANNO/17(18) (?).

Aanhorigheden

Hoevegebouwen (8)

Stallingen opgetrokken uit bak- en zandsteen (speklagen, rondboogdeuren) met bouwopschrift 1633 onder de kroonlijst.

Grote bak- en zandstenen langsschuur; met speklagen verlevendigde puntgevels uitlopend op een volutebekroning, gedateerd 1663; zelfde jaartal boven het rondboogdeurtje in de langszijde (fig. 74).

Woon- en karrenhuisvleugel gedagtekend 1664 op de voluterisalieten (middelste voorzien van duiventil); fraaie korfbooggalerij op zuilen voorzien van hoge, geprofileerde basementen en koolbladkapitelen (ten dele gerestaureerd in 1965).

Bij het gastenkwartier, fraai Louis XVtuinprieeltje afgedekt met een mansardedak en op de holrond bepleisterde daklijst gedateerd 1750 (fig. 75).

Poorten

St.-Norbertuspoort (noorden) (9) Poortgebouw waarvan de kern uit XVII aangepast werd bij het begin van XVIII : ANNO 1727 op de noorder- en zuidergevel; bak- en zandsteenbouw beïnvloed door het in zwang komende classicisme.

Kerkhofpoort (10)

Vierkante, arduinen pijlers gecantonneerd door volutes voorzien van het bouwopschrift ANNO / 1733 of 55 ?

Leeuwenpoort (11)

ANNO 1726 op de arduinen pijlers versierd met Franse voegen en voorzien van de dekplaten met leeuwebekroning; ingewerkt in de van een

140

74. HEVERLEE. Parkabdij. Langsschuur van de hoeve (1663).

75. HEVERLEE. Parkabdij. Tuinprieel (1750).

141

76. HEVERLEE. Parkabdij. Leeuwenpoort (1726) en kerktoren (1729).

kleine hoektoren voorziene omheiningsmuur die het voormalige staatsieplein afbakende (fig. 76).

St.-Johannespoort (12)

Eerste westerpoortgebouw met opschrift ANNO 1722 op de wester- en ANNO 1723 op de oostergevel. Baken zandstenen constructie verfraaid met classicistische ornamenten. Aanpalende watermolen in traditionele stijl (1534), verbouwd en uitgebreid tijdens XVIII.

Tweede westerpoortgebouw : traditionele constructie voorzien van classicistische inrijpoort geflankeerd door arduinen, van Franse voegen voorziene pilasters en gedateerd ANNO 1752; Louis XV-ornamenten (fig. 77).

Derde westerpoort : ANNO/ 1725 op de arduinen pijlers geflankeerd door volutes.

GELDENAAKSESTEENWEG

Nr. 71. Voormalige eigendom van de abdij, heden privé-bezit. Twee verd. hoog gebouw van bak- en zandsteen afgedekt met een schilddak (XVII): trapdakvenster met korfbooglaadvenster. Gewijzigde vensteropeningen voorheen voorzien van kruiskozijnen (dubbele ontalstingsboog) en korfboogdeurtje: dichtgemetselde keldervensters.

Nr. 85. Langshuis met twee verd. en schilddak op houten modillons, boven de deur gedateerd 1672. Traditionele bak- en zandsteenstíjl: voorgevel ver

142

77. HEVERLEE. Parkabdij. Kruisvenster van de tweede poort (1752).

levendigd met speklagen, halve kruiskozijnen en een rondboogdeur met uitspringende druiplijst en ovaalrond bovenlicht. Thans vergrote vensters op de benedenverd.; voorgevel op een ietwat harde wijze gerestaureerd. Aanpalende rondbooginrijpoort (met gesmeed ijzeren verankering aan de sleutel) die toegang verleent tot het binnenhof waarop de dwarse, van kleine vensters en rondboogdeuren voorziene stalvleugel uitziet (fig. 78).

Voormalige priorij der Celestijnen

(Kardinaal Mercierlaan)

Enige, gelijkaardige instelling in de Nederlanden, in 1521 gesticht door G. de Croy Plans ca. 1522-1525 ontworpen door Rornbout Keldermans (?). Klooster opgeheven in 1784.

Kerk in laat-gotische stijl. na teistering en plundering in 1806 volledig gesloopt

78. HEVERLEE. Parkabdij. Aanhorigheden, Geldenaaksesteenweg nr. 85.

(zandsteen opnieuw gebruikt in het Oranje-kasteel te Tervuren). Kloostergang met twee verd., grondig gewijzigd in de loop van XIX en XX; gotische panden opgetrokken uit zandsteen, overkluisd met kruisribgewelven en elk voorzien van tien vensters met geëvolueerde tracering tussen de vooruitspringende steunberen; vrij goed bewaard gebleven is alleen de oosterarm met bakstenen gewelfvlakken en geprofileerde zandstenen ribben, steunend op van blazoenen voorziene kraagstenen (fig. 79).

Palend aan de noordvleugel, traditioneel langsgebouw van bak- en zandsteen in de dakbekleding gedateerd 1726; gevelordonnantie ten dele gewijzigd.

Hoeve.

Centraal gelegen boerenhuis geflankeerd door twee symmetrische bijbouwen; Lg. zijn elk voorzien van

143

79. HEVERLEE. Voormalige priorij der Celestijnen. Kloostergang. detail van het oostpand.

rondbooginrijpoorten met uitstekende imposten en sluitsteen. Baksteenbouw op sokkel van zandsteen; zijpuntgevels afgewerkt met muurvlechtingen en schouderstukken. Gewijzigde muuropeningen in de achtergevel. Ten dele gerestaureerd in 1967 en ingericht als peutertuin (K.U.L.).

Arenbergkasteel

(Kardinaal Mercierlaan)

Onbekende oorsprong; eerste vermelding in een acte van 1371. Zware donjon, opgericht door Rasse de Grez (1368-1450) en gesloopt op een niet nader bepaald tijdstip.

Domein afgestaan aan de Croys in 1446. Wederopbouw van het kasteel onder G. de Croy, tijdens XVI A; voltooiing en afwerking onder F. II de Croy. Hertog K. II de Croy (1560-1612) liet het gebouw omgrachten en het interieur verfraaien, o.m. door middel van muurschilderingen; hij liet eveneens het park aanleggen en de dreef naar Leuven doortrekken (zie p. 144). Tijdens XVIII werd de sinds 1611 bestaande schouwburg vernieuwd; de salons en sommige vertrekken der zijvleugels werden nieuw ingericht; het hele domein werd door middel van een omheiningsmuur omsloten.

Neogotische kapel naar ontwerp van Claes (1876-1879).

Aan de universiteit geschonken in 1916. Restauratie aan de gang sinds 1966 (universiteitsgebouw) : ontvangstzalen en leslokalen van de afdelingen architectuur).

Ruim staatsieplein vóór het langs de Dijle gelegen hoofdgebouw met twee verd. geflankeerd door hoektorens van vier hoog.

* Bouwwerk in traditionele stijl, getuigend van laat-gotische invloed doch

144

tevens verrijkt met een paar renaissance-elementen.

Peerspitsen uit XVI bekroond met de keizerlijke adelaar. Zandstenen kruisvensters met één en soms twee middenkalven onder één enkele ontlastingsboog. Latere poort; jaartal 1768 op de houten makelaar.

Latere zijvleugels ten dele gewijzigd en aangepast tijdens XIX.

Links de watermolen die ondanks latere verbouwingen zijn oorspronkelijk volume en mechanisme behouden heeft (XVII-XVIII), (fig. XIV en fig. 80). Achteraan in het park, « Clos St-Jean », (studentenhuis, kapel en woning) opgetrokken in 1954 door R. Bastin (Namen).

Verderop, langs de Voer gelegen Pius X college; studentenpedagogie en moderne kapel uit 1953-1954 door P. Felix (Oostende) en G. Pepermans (Brussel); glasramen van M. Martens.

GELDENAAKSESTEENWEG

Parkabdij, zie p. 130 vlg.

Nr. 71, 85. Voormalige aanhorigheden van de Parkabdij, zie p. 141.

Nr. 180. Langshuis met twee verd. en steil zadeldak uit XVII (?). Aanpassing en cementbepleistering van de voorgevel uit XIX; ten dele afgebroken ca. 1965.

Nr. 196. Huis, uit XVIII later grondig verbouwd.

Nr. 202-204. Langshuis met twee verd., zadeldak en zijtrapgevel (tien treden en topstuk) door middel van muurankers gedateerd 1654. Het jaartal 1894 ingeschreven in het cijfer 6 van de verankering wijst op de aanpassingen en de cementbepleistering.

Nr. 206-208. Langshuis met twee verd. en zadeldak uit XVII. Brandmuur voorzien van een schouderstuk en vlechtingen. Volledig gewijzigde gevelordonnantie: bewaarde sporen (verankering en tracé) van de heden dichtgemetselde rondbooginrijpoort. Verbouwing en gevelbepleistering, XIX-XX.

KARDINAAL MERCIERLAAN

Arenbergkasteel, zie p. 143.

Voormalige priorij der Celestijnen, zie p. 142.

Nr. 92. Dwarshuis met twee verd. en bekroond met een volutegevel gedateerd 1720. Baksteenbouw rondom de rechth. venster verrijkt met ietwat uitstekende platte banden van zandsteen, a.h.w. in navolging van het stijl- en regelwerk. Voorgevel overgebracht uit de Mechelsestraat, en hier opnieuw gebouwd bij de portierswoning (na 1920).

Voormalige afspanning van het kasteel van Arenberg, z.g. « Cantine ». Vorm van een gesloten hoeve met rechth. binnenplaats. Voorgevel uit einde XVIII, voorzien van rechth. vensters met uitstekende sluitsteen en een rondbooginrijpoort: wapenschild der kasteelheren sterk beschadigd tijdens de Franse Omwenteling. Uitziende op het binnenplein : rechts, korte zijde, het wagenhuis gedateerd 1741; op de lange zijde : stalvleugel met twee zijtrapgevels, aan de straatzijde gedateerd 1641 en voorzien van het wapen der Arenbergs; grote rondbooginrijpoort, sporen van kleine vensters en deuren, heden verbouwd; links, op de korte zijde, eveneens verbouwde stallingen. De gedenksteen, herinnerend aan de aanleg van de dreef naar Leuven in 1596, werd na afbraak van het monumentje dat hem vroeger bevatte, ingemetst in de rechterzijgevel van het complex.

NAAMSESTEENWEG

Nr. 61-63. Oorspronkelijk één enkel rijhuis uit XVIII B. Originele deur, doch venster verbouwd tot tweede voordeur; volledig gewijzigd uitzicht.

Nr. 74. Twee verd. hoog dubbel huis in empirestijl van ca. 1800. Opgetrokken uit bak- en zandsteen (oorspronkelijk volledig bepleisterd) en voorzien van rechth. vensters en deur.

Nr. 84. Rijhuis afgedekt met vrij steil zadeldak uit XVII (?); muurankers naar laat-gotische traditie. Voorgevel gewijzigd, verminkt en volledig gecementeerd tijdens XIX-XX.

Nr. 91. Hoekhuis met twee verd. uit XVIII. In de zijgevel, sporen van tradi

145

80 HEVERLEE Arenbergkasfeel. Hoofdvleugel langs de Dijle.

146

XIV. HEVERLEE. Arenbergkasteel.

147

tionele elementen : muurvlechtingen, rechth. vensters met zandstenen posten. Voorgevel aangepast in XIX B; neorococo voorgevelcompositie met verwerking van pilasters en een van Franse voegen voorzien driehoekig fronton ter verfraaiing van het middenrisaliet.

Nr. 101. Oorspronkelijk dubbel huis uit XVIII B; heden gevat tussen twee latere bijgebouwen; steekboogvensters en -deur met bovenlicht en niet uitspringende sleutel. Gewijzigde bovenvensters; onhandige vlechtingen in de zijgevel.

Nr. 491. « De Jacht », voormalige afspanning uit XVIII (?). Opgetrokken uit bak- en zandsteen in aansluiting bij de traditionele stijl; oorspronkelijke schouderstukken met geprofileerde kraagstenen. Haast volledig verbouwde voor- en zijgevels.

Nr. 531. Arduinen wapensteen met jaartal 1727, ingewerkt in een recentere gevel.

TERVUURSESTEENWEG

Nr. 28. Voormalige afspanning, gedateerd 1648 (muurankers). Langshuis met twee verd. en zadeldak in traditionele bak- en zandsteenstijl; speklagen en kruisvensters; rondbooginrijpoort met eenvoudig geprofileerde omlijsting. Verbouwingen uit XIX en XX; verweerde voorgevel.

VANDENBEMPTLAAN

Nr. 2. Pastorij. Vroeger afhankelijk van de Parkabdij en gebouwd onder abt F. de Loyers, cf. wapensteen met leus « CARPE ROSAS » boven de voordeur (1). Ommuurd bak- en zandstenen gebouw met twee verd. en schilddak, gedateerd A° 1757 onder de kroonlijst; drie dakvensters met fronton en holrond bepleisterde lijst; regelmatige, licht uitstekende hoekkettingen. Traveeën geritmeerd door middel van vlakke zandstenen banden, die van de onderdorpel der rechth. vensters en telkens in het verlengde van de posten tot onder de kroonlijst opgaan. Fraaie steekboogdeur in overgang Louis XIV

(1)	Cf. pastorijen van Lubbeek (1757), Korbeek-Lo en Wakkerzeel (1758).

148

81. HEVERLEE. Vandenbemptlaan. Pastorij (1757).

Louis XV-stijl gemarkeerd door een uitspringende, licht gebogen kroonlijst op geprofileerde pilasters. In de omheiningsmuur, zandstenen rondbooginrijpoort met imposten, sleutel en druiplijst; overluifeld tijdens XIX (fig. 81). Nr. 55. Modern huis uit 1933 door architect J. Franssen.

EGENHOVEN

* Voormalig buitengoed der Jezuïeten

(Heden eigendom van het Jozefietencollege)

Ruim, voorheen volledig omgracht landhuis met drie verd. en een hoog leien tentdak voorzien van twaalf dakkapellen en bekroond met een kleine appel en windwijzer.

Merkwaardig gebouw opgetrokken uit bak- en zandsteen en behorend tot de rijke uitvoeringen van de traditionele stijl uit XVII A. Hoge zandstenen sokkel met afschuining, voorzien van lage korfboogdeurtjes (toegang tot de kelder); hoekkettingen, speklagen en kruisvensters met doorlopende, geprofileerde onderdorpel op de bovenverd.; fraai uitgewerkte houten modillons onder de uitstekende dakrand (hoekbalken in de vorm van een gestyleerd dier). Classicistisch getinte deuromlijstingen, overwelfd portaal, bordes en deurvensters (bel-etage), uitgevoerd in zandsteen, einde XVIII. Overigens bijzonder goed bewaard (fig. 82).

Nabijgelegen hoevegebouwen, eveneens opgericht in traditionele bak- en zandsteenstijl en gr.m. daterend uit XVII-XVIII. Vrij sterk verbouwd geheel, gemarkeerd door een vierkante duiventoren met tentdak en windwijzer; met ijzer verankerde korfbooginrijpoorten van zandsteen en half kruisraampje op de verd.

149

82. HEVERLEE. « Jezuietenhof » te Egenhoven.