12. BERTEM. Romaanse St.-Pieterskerk.

* Parochiekerk St.-Pieter

Maasromaanse kerk uit XI, typisch voorbeeld van de landelijke Ottoonse architectuur uit het voormalige prinsbisdom Luik. Het plan bestaat uit een gesloten, versterkte westertoren (ingang aanwezig vóór 1711), van de Romaanse tijd ai voorzien van een bovenverd. met galmgaten, uit drie beuken van zes traveeën, zonder absidiolen, en één rechte travee vóór de halfcirkelvormige en lagere absis. Oorspronkelijke ingang achteraan in de zuiderzijbeuk; z.g. Paradijsportaal met gebeeldhouwde versiering ten zuiden van het koor (XIII b) (fig. IV).

Eenvoudige basilicale opstand : pijlers met imposten en rondbogen (hier verrijkt met kraallijst), vlakke muren doorbroken door kleine vensters met hoge afzaat, houten plafond in de beuken; koorgewelf in de absis en tongewelf ter overkluizing van de benedenverd. van de toren. Bint uit XII gedeeltelijk bewaard onder de dakkap.

Noordelijke sacristie (XVIII) en zuidelijke (XX).

Zoldering van het schip (1900).

Belangwekkende, archeologische restauratie door R. Lemaire en F. Vandendaele (1935) (fig. 12).

Mobilair

Gotische Christus (XVI); Calvarie met folkloristische inslag (XVII) en borstbeeldreliekhouder in barokstijl (XVIII); Barokbiechtstoelen en -kansel (1642 en 1648); Louis XVI-orgel (einde XVIII);

Tegen de zuidgevel een gotische grafsteen van J. Vandervoirt (1571) en zijn broer, pastoor van Bertem.

IV. BERTEM. St.-Pieterskerk.

* Nr. 13-17 (Nabij de kerk). Voorheen grote half-gesloten hoeve. Alleen de woonvleugel en sommige oude muurpartijen in de verbouwde dienstruimten zijn bewaard gebleven; het twee verd. hoog boerenhuis opklimmend tot XVII vertoont sporen van kruisvensters (middenkern verbouwd en aan beide zijden uitgebreid in XVIII en XX). Fraaie duiventoren en omheiningsmuur onlangs gesloopt.

BLOKKENSTRAAT

Nr. 19. Gesloten hoeve XVII-XVIII. Brabantse schuur met rondbooginrijpoort voorzien van een arduinen omlijsting (waarboven een kapelletje meteen sterk beschadigd beeldje) met bouchardeslagversiering; aanpalende gelijkaardige poort verleent toegang tot het binnenhof. Twee verd. hoog boerenhuis met laat-XVIII uitzicht; steekboogramen met bepleisterde omlijsting, rechth. deuropening (kruisramen bewaard in de achtergevel). Stallingen en bijbouwen : XVIII, XIX en XX (fig. 13).

DORPSSTRAAT

De Dorpsstraat telt nog een zeker aantal kleine hoeven, van het langgeveltype, (n L straat) waaronder sommige mogelijk uit XVIII; ze werden in min of meerdere mate gewijzigd en aangepast in de loop der volgende eeuwen.

J. GINISSTRAAT

Nr. 6. XVIII-XIX rondboogkapelletje met kruis ingewerkt in een bakstenen gevel van een kleine hoeve.

Nr. 12. Kleine, laat XVIII-begin XIX hoeve van het langgeveltype (n 1 straat); baksteen van de streek; zeer sobere en vlakke arduinen deuromlijsting.

PAARDENSTRAAT

Nr. 17. Middelgrote hoeve met afzonderlijke bestanddelen rondom een voorheen afgesloten erf. Boerenhuis met één verd. en zadeldak uit XVII doch einde XVIII grondig aangepast; fraaie rechth. deur met laat-classicistische omlijsting en geprofileerde kroonlijst. Bakhuis, gelegen achter de woonvleugel; grote dwarsschuur. Stallingen afgebroken in 1967. Overgebleven stalvleugel gedeeltelijk gesloopt en verbouwd in 1967. Ronde overdekte dorsvloer naast de woning.

ROTSPOEL

Nr. 1-3. Middelgrote hoeve met aanhorigheden rondom het erf, gr. m. daterend uit XVlfl. Stallingen en bijbouwen van baksteen met zandstenen omlijstingen rond de deuren en vensters. Boerenburgerhuis werderopgebouwd in XIX.

F.VAN LAERSTRAAT