1. AARSCHOT. O.L.Vrouwekerk nabij de Demer. luchtopname van het zuiden

Oorspronkelijk eigendom der heren van Aarschot; stadsrecht toegekend vóór 1194; heerlijkheic: verkocht aan de hertog van Brabant ca. 1284, later, in 1455 door huwelijk in het bezit gekomen der de Croys en van 1587 af tot de Franse Omwenteling eigendom van de roemrijke van Arenberghs.

Kleine stad met lang bewaard ruraal aspect, doch verrijkt met een lakennijverheid van XIII en XIV af.

Omheining naar alle waarschijnlijkheid opgetrokken ca. 1200. Uitbreiding en herstellingswerken einde XVI : acht torens en zes poorten ten dele op de zuidoostheuvel. Overblijfselen : ruļne van de z.g. « Orleanstoren » * (Aurelianus) en van de Brakepoort.

Verscheidene verwoestingen, vnl. van 1578 en 1582, ontvolkten de stad. Aanzienlijke vernielingen en branden tijdens de eerste en tweede wereldoorlog.

Excentrische ontwikkeling van de kleine stad die zich heden voordoet als regionaal centrum langs de Demer.

* Parochiekerk O.L.Vrouw

(voormalige collegiale kerk)

Belangrijk gotisch monument van ijzerzandsteen uit de Demerstreek met verwerking van kalksteen. Zetel van een seculier kapittel (1462).

Overblijfselen van een Romaans, rechth. koor (Ml ?) onder het huidige. De plattegrond van de gotische kerk omvat een zware westertoren geflankeerd door traptorentjes en lage bijbouwen, drie beuken van vijf traveeėn, een breed uitspringend dwarsschip en een twee traveeėn lang koor ingebouwd tussen zijkapellen met vlakke sluiting en uitlopend op een zevenzijdige absis. Aan de noordoostzijde, sacristie-schatkamer, gelijktijdig met de absis opgetrokken en bestaande uit een drie verd. hoog gebouw geaccosteerd door een vijfhoekig traptorentje; aan de zuidoostzijde neogotische sacristie. Plans en doorsneden van 1966 tentoongesteld in de doopkapel (fig. I).

De eerst opgerichte rechte traveeėn van het koor (XIV a-b) zijn op picturale wijze verlevendigd met speklagen en overkluisd met kruisribgewelven rustend op zware, met loofwerk versierde kraagstenen (kapitelen van de zuilen voorzien van zelfde motieven). Nadien gebouwde zijkoren en fel verlichte absis, waarin het decor der wimbergen en luchtbogen getuigt van een meer verfijnde architectuur : eerste steenlegging op 8 juli 1337 door de uit Frankrijk afkomstige architect J. Piccart (bouwopschrift op de noorderkoormuur). Voorziene overkluizing doch vermoedelijk pas uitgevoerd tijdens XIV B.

Belangrijk dwarsschip gelijktijdig met de zuilen, de bovenmuren en de zuidzijbeuk opgetrokken tijdens XIV B. Stergewelf boven de door bundelpijlers gemarkeerde kruising; flamboyante tracering in de kruisarmen; portalen (dichtgemetseld) met dubbel vrij rijk versierd nissenregister tussen zware en overvloedig verfraaide steunberen. Sober en indrukwekkend schip in Brabantse gotische stijl der Demerstreek (einde XIV en XV A); geen kapitelen onder de gordelbogen doch kruisribben ritstend op kraagstenen; gebeeldhouwde en beschilderde sluitstenen. Vlakke en witte steunmuren gevat tussen twee kordonlijsten. Tegen de zuidgevel, vooruitspringend portaal met bakstenen overkluizing en voorzien van nissen en fraaie bladwerkversiering (ca. 1400).

Vijf verd. hoge westertoren van ijzerzand- en ledesteen, geflankeerd door steunberen en polygonale traptorentjes (XV A en midden XV); peerspits twee jaar na de brand van 1572 aangebracht. Ruime benedenverd. met brede opening op de beuk; opstand naar Brabantse stijl; groot westerglasraam boven een korfboogportaal.

I. AARSCHOT. O.L.Vrouwekerk.

Ten zuidoosten van het koor, blijkbaar niet noodzakelijke deur om een niet te verklaren reden opnieuw gebruikt in 1337.

Restauratie 1844-1912 (Dumont e.a.) en 1945 vlg. (fig. 1).

Mobilair

Belangrijk ensemble met volgende noemenswaardige stukken;

Schilderijen van anonieme meesters uit XVI in de zuiderkruisarm en de noorderkapel (1525); Aanbidding der Wijzen door G. de Crayer (1582-1669) in de noorderbijbouw van de toren; Ten-Hemel-Opneming van 1607 in de doopkapel; Laatste Avondmaal door G. Maes (1692) in het noorderzijkoor;

Verscheidene beelden uit diverse tijdstippen in de zuiderkruisarm;

Calvarie uit XVII (?) in het portaal ten zuidoosten van het koor;

Grote kroonluchter in het koor (ca. 1500) en gotisch koorgestoelte toegeschreven aan J. Borchmans (1510-1525); laat-gotisch doksaal met overvloedige versiering (begin XVI); barokkansel en -communiebank (XVII B), biechtstoelen van 1647 en 1674; barokaltaren in de kruisarmen (P. Scheermaekers, 1684).

Parochiekerk St.-Rochus

Modern gebouw van architect M. Dessauvage (1965) naast het monument der gefusillieerden van 1914-1918 (rechts van de steenweg Leuven-Aarschot).

Voormalig Capucijnenklooster (Van Ophemstraat)

Heden vredegerecht, gelegen in een fraai park, tussen straat en Demer. Ruim dubbel huis met twee verd. en schilddak; middenrisaliet bekroond met een driehoekig fronton; gevels met XIX uitzicht, doch oudere kern (XVIII ?).

Voormalig St.-Elisabethgasthuis (Heden Burgergasthuis, Gasthuisstraat)

Middeleeuwse instelling die op een paar muren na volledig verwoest werd tijdens de troebelen van 1578. Wederopbouw aangevat tijdens XVII B (van 1655 ? af), tijdstip waarop het beheer van het gasthuis overgedragen werd aan de Grauwzusters (bewaarde resten van geschonken glasramen in het kloosterpand met jaartallen 1650, 1659... en grafstenen der eerst over- leden Grauwzuster SR MARIA FABRI 1699 en SR. THECLA PHILPS 1710, in de eerste binnenplaats ten zuiden van de kapel).

Kloostergebouwen ten zuiden van de kapel (in neostijl) geschikt rondom twee binnenplaatsen. Rondom de eerste (palend aan de kapel), twee verd. hoge gebouwen met kloostergang tegen de noordgevel; haast volledig wederopgebouwd na de tweede wereldoorlog; oostgevel (aan tuinzijde) in traditionele bak- en zandsteenstijl met verwerking van ijzerzandsteen, gedateerd 1700 door middel van muurankers onder de van houten modillons voorziene daklijst; eveneens grondig gerestaureerd. Rondom het tweede binnenhofje, gerestaureerde westvleugel in voortzetting van de traditionele stijl, gedateerd 1706; kruisvensters en eenvoudig rondboogdeurtje voorzien van vlakke sluitsteen en imposten; gebogen zadeldak op houten daklijstbalkjes en hexagonaal hoektorentje met lantaarn en spitsbekroning (samenloop van west- en gedeeltelijk wederopgebouwde noordvleugel) (fig. 2).

Oostvleugel uit XVIII B voorzien van steekboograampjes met omlijstingen van gesinterde baksteen, holrond bepleisterde kroonlijst en een mansardedak met laadvenster aan de westzijde en drie dakvensters met frontonbekroning aan de oostzijde.

Voormalige hoevegebouwen. Twee lange aaneenpalende, doch niet axiale gebouwen van bak- en zandsteen; zadeldaken en zijpuntgevels voorzien van schouderstukken en vlechtingen; kruisvensters met strek en rondboogdeuren gemarkeerd door een uitstekende sluitsteen. Twee bouwopschriften : het eerste een fraaie van schilden voorziene cartouche met barokinslag, dagtekenend van 1703; het andere, boven de inrijpoort, met jaartal 1794.

Ingrijpende restauratie sinds 1965.

Ziekenhuis uit XIX, eveneens met recente aanpassingen.

2. AARSCHOT. Voormalig gasthuis. Vleugel der kloostergebouwen (1706).

3. AARSCHOT. « Zeven Weeėn ». Oorspronkelijk gedeelte van het voormalige begijnhof.

* Begijnhof

in 1259 schonken Hendrik III van Brabant en Aleydis van Bourgondiė hun schuur en omgeving voor de oprichting van een nieuw begijnhof, dat zich verder uitbreidde, rondom een plein, in de nabijheid van de O.L.Vrouwekerk. In 1543 werd het haast volledig vernield tijdens een hevige brand en wederopgericht in 1635. De stichting werd opgeheven tijdens de Franse Omwenteling (1797). Tijdens de tweede wereldoorlog werd het hof grotendeels verwoest. Alleen het gedeelte « Zeven Weeėn » (Begijnhof nr. 15-19) werd vrij intact bewaard; zijn langshuizen met twee verd., zadeldak en dakkapellen uit XVII behoren tot de traditionele bak- en zandsteenstijl (met verwerking van ijzerzandsteen); de typische kruisvensters en min of meer uitgewerkte vormen van rondboogdeurtjes met ovaalrond of rechth. bovenlicht geven nog een goed beeld van de algemene bouwtrant (fig. 3).

De vroegere inplanting en het gesloten karakter van het hot, zijn echter volledig teloorgegaan, mede door het doortrekken van de huidige Stationstraat die het in twee splitst. Het linkerdeel, wederopgebouwd met inlassing van het oude materiaal, o.m. een gevelsteen met bouwopschrift «A° 1636 14e mey » in het huis nr. 20, wordt heden gebruikt als ouderlingentehuis.

Kaart 1. Plattegrond van AARSCHOT

4. AARSCHOT. « Het Drossaerde ». Poortgebouw van de voormalige drossaardwoning.

Voormalige Dekenij (Leuvensestraat nr. 50)

Overblijfsel van het kasteel van Boonewijc (?). Eigendom in 1470 overgedragen aan het kapittel van de O.L.Vrouwekerk. Langshuis met twee verd. en zadeldak in traditionele bak- en zandsteenstijl, XVI (?); voorgevel op zandstenen sokkel en verlevendigd met speklagen. Twee fraaie trapdakvensters bekroond met een overhoeks topstuk. Zijgevel voorzien van kleine rechth. vensters. Gewijzigde muuropeningen, vooral in de voorgevel.

Het Drossaerde (J. Tielemansstraat)

Van 1470 af verblijfplaats van de door de hertog benoemde hoge ambtenaar die gelast was met het bestuur van de stad en omgeving tijdens de afwezigheid van de Heer. Het ruime langs de Demer gelegen gotische langshuis met zijtrapgevels en veelzijdig traptorentje werd volledig vernield in mei 1940. Bewaarde poort met fraaie, naar laat-gotische wijze geprofileerde korfboog, geflankeerd door posten met bossage- en voluteversiering (fig. 4).

5. AARSCHOT. « 's Hertogenmolens » op de Demer.

's Hertogenmolens (heden bloemmolen) Voormalige waterpoort, sluis en molen op de Demer, toebehorend aan de hertog. Onderbouw van zand- en ijzerzandsteen, XIII-XIV (?) en 1505 (?); herstellingswerken na 1578; uitbreiding en ophoging van bak- en zandsteen met schaarser gebruik van ijzerzandsteen tijdens XVII. Openbaar verkocht in 1795; verbouwing en verruiming in de loop van XIX; na een tweede veiling, in 1910 in het bezit gekomen van het Rijk (fig. 5).

Kasteel van Schoonhoven